۞ امام رضا (ع) :
از نشانه های دین فهمی ، حلم و علم است ، و خاموشی دری از درهای حكمت است . خاموشی و سكوت ، دوستی آور و راهنمای هر كار خیری است.

موقعیت شما : صفحه اصلی » حقوق جزا

جرم شناسی و جنبه های آن

موضوع : جرم شناسی و جنبه های آن تذکر : استفاده از مطالب فقط با ذکر منبع www.lawgostar.com مجاز می باشد. جرم‌شناسي، رشته اي از علوم جنايي است كه به طور كلي داراي دو جنبه مي باشد: 1. جنبه حقوقي و هنجاري ـ بايد با مراجعه به مواد قانون كيفري به اين جنبه پرداخت. 2. […]

موضوع : جرم شناسی و جنبه های آن

تذکر : استفاده از مطالب فقط با ذکر منبع www.lawgostar.com مجاز می باشد.

جرم‌شناسي، رشته اي از علوم جنايي است كه به طور كلي داراي دو جنبه مي باشد:

1. جنبه حقوقي و هنجاري ـ بايد با مراجعه به مواد قانون كيفري به اين جنبه پرداخت.

2. جنبه علت‌شناسي جنايي ـ كه براي رسيدن به هدف خودش (شناخت علل بزهكاري) از رشته‌هاي علوم اجتماعي، خصوصاً جامعه‌شناسي،و روشهاي تحقيقاتي‌ـ مطالعاتي آنها استفاده مي كند.

ادوار جرم‌شناسي

1ـ دورة ماقبل علمي ـ در اين دوره نظرات مذاهب، فلاسفه و مصلحين مطرح خواهد شد.*

2ـ دورة علمي ـ علم شناخت علل پديده هاي بزهكاري با توسل به روشهاي علمي كه از اواخر قرن نوزدهم ميلادي عمدتاً در ايتاليا آغاز گرديد.

جرم ‌شناسي چگونه بوجود آمد؟

جرم‌شناسي بدنبال عدم كارآئي حقوق كيفري كلاسيك در مقابل پديده بزهكاري بوجود آمد و علي رغم اعمال مجازات‌ها، پديده بزهكاري و جرم سير صعودي خودش را طي كرد. همين امر سبب شد كه حقوقدانان و دانشمندان حقوق كيفري به اين فكر افتادند كه سواي مواد قانوني، به مطالعه سير صعودي جرم نيز بپردازند. اين مطالعات ابتدا تخيلي بود و از رنگ فلسفي برخوردار بود. در آغاز فكر مي كردند كه علت افزايش بزهكاري ضعيف بودن مجازات‌ها مي باشد و به همين دليل به تشديد مجازات‌ از نظر كمي و كيفي پرداختند كه نتيجه‌اي حاصل نشد تا اينكه همين دسته از حقوقدانان كيفري كلاسيك با كمك جامعه‌شناسان و فلاسفه سعي كردند جرم را به عنوان جوهر مجرد و انتزاعي مورد مطالعه قرار دهند. چنانكه از مجرم نيز غافل نماندند. اولين كساني كه در اين مقام برآمدند گري (1896-1802) و «كتله (1874-1796) بودند. كتله واضع آمار جنايي در دنيا مي باشد. وي با كمك يك حقوقدان فرانسوي به نام گري و مؤسس دايرة آمار جنايي دادگستري فرانسه بود و در قالب آمار جنايي كه در واقع آمار قضائي محكوميتهاي كيفري بود، به مطالعه جرم پرداخته شد.

قبل از اينكه دورة علمي آغاز شود، در طول تاريخ آثاري از جرم‌شناسي ماقبل علمي نيز وجود دارد. در دورة ماقبل علمي، شيوه مطالعه و برخورد با جرم مبتني بر يك سلسله استدلال‌هاي ذهني و فلسفي و اخلاقي بود. بر اين اساس، افلاطون، ارسطو و در حال حاضر «ويكتور هوگو» و ديگران مطالعات زيادي انجام دادند و نظريات گوناگوني اظهار كردند كه همگي حاصل باورهاي ذهني و تأملات است.

جرم‌شناسي به معنائي كه اكنون از آن ياد مي شود، علمي است كه بر اساس مشاهدات، آزمايشات و بررسي هاي تجربي، در مقام شناخت علل و عوامل پديدة مجرمانه برمي‌آيد.

پديدة مجرمانه

جرم يا بزه داراي معيار و خصوصياتي است كه قانون كيفري مشخص مي كند، زيرا هر فعل يا ترك فعلي را نمي توان جرم ناميد. آنچه كه در قانون كيفري و حقوق كيفري اختصاصي به عنوان جرم معين شده، در چهارچوب جرم‌شناسي قرار مي گيرد. در جرم‌شناسي نيز ما در مقام مطالعه آنها هستيم. البته پديده مجرمانه صرفاً رنگ كيفري و حقوقي ندارد، يعني هم شامل جرم مي شود و هم انحراف و كجروي. پس موضوع جرم‌شناسي طبق آخرين برداشت‌ها، شناخت علل پديده مجرمانه است.

با اينكه جرم و انحراف با هم ارتباط دارند، اما از لحاظ مفهومي فرق مي كنند. اولاً جرم ساخته و پرداخته قانون مي باشد، ثانياً داراي ضمانت اجراي موضوعه مي باشد و ثالثاً اين ضمانت اجرا توسط دولت اجرا مي شود. اما انحراف مفهومي اخلاقي ـ اجتماعي است كه بيشتر مذمت عمومي را به دنبال دارد، يعني داراي ضمانت اجراي عملي و موضوعه نمي باشد. در عين حال، هر دو آنها ناهنجاري محسوب مي‌شوند. به همين دليل، بعضي معتقدند كه بايد سراغ آسيب شناسي رفت تا هر دو نوع ناهنجاري را تحت پوشش قرار دهد.

چرا انسان‌شناسي جنائي مطرح شد

لمبروزو مؤسس انسان‌شناسي جنائي، قبل از هر چيز يك پزشك بود و همزمان يك نظامي هم بود و در دانشكده نيز تدريس مي كرد. او از طريق مطالعه جمجمه هاي مجرميني كه اعدام شده بودند (320 جمجمه) و مطالعة 5 هزار سربازي كه در پادگان بودند، كتابي تحت عنوان «انسان بزهكار» در سال 1876 منتشر كرد. به اين ترتيب، جرم‌شناسي علمي در سال 1876 در قالب كتاب انسان بزهكار پا به عرصه نهاد و تاكنون از عمر 120 ساله برخوردار شده است. بعدها «گاروفالو» اين رشته را جرم‌شناسي[*] ناميد. البته طبق نظر بعضي جرم‌شناسان و انسان‌شناسان، يك فرانسوي به نام «توپينار[**]» از كلمه «جرم‌شناسي» در آثار خودش در پايان سده نوزدهم (1879) استفاده كرده است.

موضوع و قلمرو جرم‌شناسي

جرم‌شناسي را در سه مرحله مورد مطالعه قرار داده اند. در مرحله اول وضع قانون مطرح است اگر چه قانون در يك جامعه مبين ارادة عمومي مي باشد، ولي همواره بخشي از جامعه منافع خود را در نقض آن مي بينند. در مرحله دوم، قوانين وضع شده توسط بخشي از جامعه مورد تعدي قرار مي گيرد و بزه بوقوع مي‌پيوندد و قانونگذار كه چنين رخدادهايي را پيش بيني مي كند ضمانت اجرا‌هايي نيز به منظور ممانعت از گسترش بزه طراحي مي كند. اين ضمانت اجرا در حقوق كيفري كلاسيك خود مجازات‌ مي باشد . به دنبال مطالعات جرم‌شناسي، در قوانين مختلف علاوه بر مجازات‌ شاهد اقدامات تأميني و تربيتي نيز مي باشيم. البته ضمانت اجراها به ويژه زندان، هميشه از بعد پيشگيري و اصلاح مجرم برخوردار نيستند. به همين دليل، مقنن با مشاهده عدم كارآئي زندان، در جرائم سبك زندان را حذف مي كند و مجازات‌هاي ديگري را پيش بيني مي كند كه به اقدامات جانشيني معروف هستند. به اين ترتيب، قانونگذار مجدداً مجبور مي شود براي پيشگيري جرائم اقدام به وضع قوانين جديد كند. كه مرحله سوم بوجود آيد.

مرحله اول: وضع مقررات و قوانين بصورت عام (جرم‌انگاري)،

مرحله دوم: وقوع بزه يا جرم (ارتكاب جرم)،

مرحله سوم: ضمانت اجراي وقوع جرم يا بزه (واكنش اجتماعي عليه جرم).

سه مرحله ياد شده همواره در حال چرخش است و سرعت و كيفيت آن به درجة تحول جامعة مورد نظر بستگي دارد. مثلاً در جوامع صنعتي، بزه ها بيشتر به عليه اقدامات صنعتي و در جوامع سنتي نسبت به ارزش‌هاي اخلاقي و مذهبي مي‌باشد.

در اين چرخه، جرم‌شناسي در مرحله دوم واقع شده است. موضوع جرم‌شناسي عبارت است از مطالعه بزه در اشكال مختلف آن، مثل جرائم عليه اشخاص، اموال، نظم و امنيت عمومي و ….

اگرچه جرم‌شناسي از موضوع مستقيم برخوردار است، اما نسبت به وضع قانون، جامعه‌شناسي قانونگذاري، ضمانت اجراي مجازات و سياست جنائي حساس است و بيشتر اوقات اين رشته ها را تحت الشعاع خود قرار مي دهد. جرم‌شناسي همچنان با حقوق كيفري و آئين دادرسي كيفري رابطه خود را حفظ كرده است.

جرم‌شناسي را به دو بخش عمومي و اختصاصي تقسيم ميكنند. قلمرو جرم‌شناسي عمومي پيروي از اصول كلي حاكم بر جرم‌شناسي صرف نظر از اشكال آن مي باشد. اما جرم‌شناسي اختصاصي به مطالعه اشكال گوناگون جرم مي پردازد و قلمرو آن با توجه به زمان و مكان نسبي است.

در كشور ايران، برخلاف جهان غرب، به لحاظ وجود حكومت مذهبي جرم‌شناسي حوزه وسيعي دارد، زيرا هر عملي ممكن است خلاف اخلاق و قوانين شرعي باشد. بنابراين، جرم‌شناسي از نظر قلمرو مكان و زمان متغير است.

كارآيي جرم‌شناسي

براي اينكه جرم‌شناسي از كارآيي بالايي برخوردار باشد، با جامعه و نظم و زمامداران آن ارتباط نزديكي دارد. ميزان كارائي جرم‌شناسي به تصميم‌گيران سياسي، قضائي و اجتماعي جامعه بستگي دارد، چرا كه متأثر از ماهيت سياسي ـ ايدئولو يك جامعه نيز مي باشد.

بنابراين يكي از توصيه هاي جرم‌شناسي براي مبارزه با جرم، كاهش بار عدالت كيفري مي باشد. به عبارت ديگر، براي مبارزه با جرم از طريق جرم‌زدائي اقدام مي‌كند. در ايران كه قوانين شرعي پياده مي شود، جرم‌شناسي از عملكرد محدودي برخوردار است.

تعريف جرم‌شناسي

استاد پيناتل معتقد است كه اصطلاح جرم‌شناسي را براي اولين‌بار «توپينار» دانشمند فرانسوي در 1879 بكار برد. ليكن در سال 1885، گاروفالو قاضي ايتاليائي كتابي تحت عنوان «جرم‌شناسي» منتشر كرد. تعاريف گوناگوني براي جرم‌شناسي ارائه شده كه ذيلاً به برخي از آنها اشاره ميكنيم:

الف ـ تعريف جرم‌شناسي از ديدگاه دوركيم

دوركيم در تعريف جرم مي گويد: اعمالي هستند كه وقتي واقع مي شوند واكنشي ايجاد مي كنند كه در عفرف به آن واكنش كيفر مي گويند. نكته قابل توجه در اين تعريف وا?ه عمل يا اعمال مي باشد كه در قانون كاربرد ندارد و از آن به «جرم» تعبير مي كنند. بنابراين، عمل و واكنش يك اصطلاح جامعه‌شناسي است. حال آنكه در حقوق از جرم و مجازات/ اقدام تأميني ياد مي‌شود.

ب‌ـ تعريف مكتب اطريش (گراتز)

گراتز، زينگل و هاستروسن كه مؤسسين مكتب اطريش هستند، تعريف جامعي از جرم‌شناسي ارائه داده اند. آنها مي گويند: جرم‌شناسي رشته اي است كه به مطالعه واقعيت جنائي يا مجرمانه مي پردازد، چنانكه از مطالعه وقايع و آئين هاي شكلي در رابطه با جرم و بررسي دفاع عليه جرم غافل نمي ماند.

بنا بر اين تعريف، جرم‌شناسي بطور همزمان جرم (حقوق كيفري)، اصول و آئين هاي شكلي (آ.د.ك) و هم‌چنين وقايع جامعه عليه جرم را مورد بررسي و تحقيق قرار مي دهد. در يك جمله، مي توان گفت كه از اين ديدگاه، جرم‌شناسي «سياست جنائي» را مورد مطالعه قرار مي دهد.

از تعريف فوق سه مقوله استنباط ميشود:

1ـ واقعيت جنائي: واقعيت جنائي بطور همزمان پديده‌شناسي مجرمانه (اشكال مختلف واقعيت مجرمانه)، اشكال مختلف مجرمين و طبقه بندي آنها را مورد بررسي قرار مي دهد و از انسان جنائي، روان‌شناسي جنائي و جامعه‌شناسي جنائي بهره مي جويد.

2ـ مطالعه وقايع و آئين هاي شكلي: اصولاً در يك سيستم متشكل و سازمان‌يافته، اداره و كنترل جرم داراي يك سري آئين هاي شكلي مي باشد. مكتب اطريشي معتقد است كه اين اصول شكلي در فرايند جرم‌شناسي نقش موثري دارند. در واقع اين اصول و مقررات هستند كه در قالب قوانين آئين دادرسي نمود يافته اند و حاكم بر تشكيلات اداري مراجع كيفري مي باشند و موجب شكل گيري قوانين شده اند كه بصورت مستقيم يا غير مستقيم مربوط به مراجع كيفري مي باشد.

پس در اينجا نيز از يك سو واقعيت هاي قضائي و از سوي ديگر جامعه‌شناسي قضائي مطرح است، يعني مطالعه كارگزاران سيستم قضائي. بنابراين، روان‌شناسي يا جامعه‌شناسي جنائي به مطالعه پديده مجرمانه مي پردازد، و حال آنكه واقعيت قضائي به مطالعه رويه، شخصيت و عملكرد كارگزاران قضائي به وي  قضات توجه دارد.

يكي از رشته هايي كه در بعد شكلي موضوع علم جرم‌شناسي قرار مي گيرد و مي توان از آن به عنوان معين آئين دادرسي نام برد، پزشكي قانوني است. پزشكي قانوني از رشته هايي است كه در مرحلة كشف، تعقيب و پيشگيري از وقوع جرم و اصلاح مجرمين به مراجع قضائي و دادسراها كمك مي كند. اين رشته از جمله رشته هاي معين آئين دادرسي كيفري است.

پزشكي قانوني رشته اي است كه شناخت‌ها و داده هاي پزشكي را بر جرم و مجرمين اعمال مي كند و در واقع در مرحله اثبات دعوي بكار مي‌رود و يافته‌هاي آن كه مي تواند جزء ادلة كيفري مورد استناد قاضي يا علم جرم‌يابي يا پليس علمي قرار گيرد. مطالعات پزشكي قانوني مي تواند در مرحله كشف جرم دادسرا و قاضي را ياري دهد.

3ـ مطالعه دفاع جامعه: زماني كه جرمي بوقوع پيوست و خسارت واقع شد، جامعه براي مقابله آن به سازمان‌دهي مي پردازد كه اين بحث همزمان شامل سياست كيفري نيز مي شود. واكنش‌هاي اجتماعي سبب مي شود اولاً با تكرار جرم مبارزه شود و ثانياً ميزان و حجم بزهكاري تا حدي پائين آيد كه براي آحاد جامعه قابل تحمل باشد، يعني علاوه بر ابزارها و امكانات كيفري و قواي قهريه، به اقدامات پيشگيرانه و تربيتي و آموزشي كه غالباً جزء سياست اجتماعي جامعه است نيز متوسل مي‌شود. اين‌گونه اقدامات لزوماً رنگ كيفري ندارد، بلكه هدف آنها عمدتاً پيشگيري از وقوع جرم مي باشد. بفعد دوم سياست جنائي توسل به ضمانت اجراهاي كيفري مي باشد. بنابراين، تعريف سياست كيفري جدا از سياست جنائي است.

سياست جنائي يعني سازمان سنجيده براي مبارزه با بزهكاري كه در علاوه بر ابزار و امكانات كيفري، به امكانات آموزشي كه فاقد جنبة كيفري است نيز توجه مي‌شود.

جامعه‌شناسي جنائي و جامعه‌شناسي كيفري

جامعه‌شناسي كيفري يعني مطالعه جامعه‌شناسانة نهادهاي حقوقي و تشكيلاتي كه در ارتباط با عدالت كيفري فعاليت مي‌كنند، ولي جامعه‌شناسي جنائي مطالعه عوامل خارج از فرد، يعني عوامل محيطي است كه در وقوع جرم دخالت دارند. در اين‌جا فقط علل و عوامل خارجي (محيطي) بررسي مي شود.

چنانچه جرم‌شناسي تركيبي از رشته هاي مختلف علوم جنائي تلقي شود، جرم‌شناسي به معني عام خواهد بود. در مقابل اين تعريف فراگير، ديدگاه واحدي نيز وجود دارد كه به موضوع خاص جرم‌شناسي مي پردازد.

ج ـ تعريف اخص جرم‌شناسي

جرم‌شناسي عبارت است از مقابله و تطبيق نتايج مطالعات رشته هائي چون انسان‌شناسي، جامعه‌شناسي و روان‌پزشكي نسبت به مجرم. بر اين اساس، جرم‌شناسي فقط بايد به مطالعه جرم بپردازد و از ساير علوم جهت شناخت جرم استفاده كند و نمي توان ساير علوم را تحت عنوان جرم‌شناسي آورد.

در مكتب تحققي، تعاريف مختلفي از جرم‌شناسي بيان شده كه به آنها مي پردازيم:

1ـ مطالعه علمي پديده جنائي يا پديدة مجرمانه را جرم‌شناسي گويند. در اين تعريف پديده مجرمانه يعني جرم و انحراف يا عمل ضد اجتماعي.

2ـ اعمالي كه به محض وقوع واكنشي را برمي انگيزند كه آن واكنش را كيفر مي نامند و موضوع مطالعه اين واكنش جرم‌شناسي مي باشد (تعريف دوركيم).

3ـ جرم‌شناسي يعني مطالعه انسان از جميع جهات به منظور تحقيق پيرامون علل تكوين و پيامدهاي اين عمل كه جرم مي باشد و از وسعت زيادي برخوردار است (تعريف استاسيو).

در اين تعريف، انسان از لحاظ شناخت، تكوين و فرايند عمل مجرمانه مورد بررسي قرار مي گيرد، يعني از زماني كه تصميم به ارتكاب جرم مي گيرد و سپس آن را به مرحله اجرا مي گذارد، مورد مطالعه قرار مي گيرد.

4ـ تعريفي كه با توجه به تحول جرم‌شناسي ارائه شده است: اساس جرم‌شناسي مطالعه علمي پديده جنائي يا مجرمانه مي باشد، ليكن قلمرو مطالعات جرم‌شناسي براي مطالعه علمي جرم به مطالعه واكنش اجتماعي نيز كشيده شده است، يعني موجب توسعه اين علم شده و امروزه به مطالعه پديده مجرمانه و واكنش‌هاي اجتماعي نسبت به آن و ارگان‌هائي كه اجراي اين واكنش‌ها را به عهده دارند مي پردازد. لازم به ذكر است كه در اين ديدگاه، جرم‌شناسي سنتي نيز مي گنجد.

تفاوت تعريف فوق و تعريف مكتب اطريش(گراتز)

از آنجا كه مكتب اطريش مربوط به سدة 19 م مي شود، فقط جرم‌شناسي سنتي را دربرمي گيرد، زيرا در آن زمان حدود و ثغور رشته هاي علوم انساني مشخص نشده بود و بين اين رشته ها رقابت وجود داشت، زيرا هر رشته سعي مي كرد ساير رشته ها را نيز تحت فرمان خويش قرار دهد. اما تعريف فوق به زمان حال مربوط مي‌شود و جامع و مانع است، زيرا در حال حاضر، جرم‌شناسي علاوه بر مطالعه عمل مجرمانه، به مطالعه واكنش اجتماعي كه اين پديده بدنبال دارد نيز مي‌پردازد، يعني ذوجنبتين است. به عبارت ديگر، در اينجا اولاً جرم و عواملي كه در ايجاد آن دخالت دارند مورد مطالعه و بررسي قرار مي گيرد، ثانياً به مطالعه واكنش اجتماعي، كارگزاران كنترل اجتماعي و شيوه اعمال اين واكنش مي پردازد كه البته به همين دو موضوع نيز محدود مي باشد. اما مكتب اطريش كليه رشته هائي كه با جرم و مجرميت در ارتباط هستند را مورد مطالعه قرار مي دهد.

نكته مهمي كه در اينجا وجود دارد اين است كه نتايج مطالعات جرم‌شناسي قابل تعميم نمي باشد، ولي وقتي سخن از مطالعة علمي پديده مجرمانه مي شود، در مقام عمل اين تعريف به صورت جزئي و نسبي صحيح است. مثلاً اگر به وسيله روش كيفي يا مشاهده اي بزه يا بزهكاري مورد بررسي قرار گيرد، نتايج حاصله كاملاً علمي است، زيرا مستند است ولي قابل تعميم نيست و نمي توان نتيجه اين مطالعات و مشاهدات را به ساير بزهكاران تعميم داد و نتايج حاصله فقط شامل همان عده بخصوص مي شود. ولي همين نتايج علمي مي تواند براي آسيب‌شناسي قرينه مناسبي باشد.

بنابراين، جرم‌شناسي بصورت جزئي و نسبي به اهدافش دست يافته است، ولي نتوانسته بطور دقيق علل و عوامل بزهكاري را تعيين كند تا بتوان از آن مطالعات استفاده و از وقوع جرم پيشگيري كرد.

در كشورهائي كه جرم‌شناسي جنبه كاربردي دارد، قانونگزاران توانسته اند آمار بزهكاري را در حدي حفظ كنند كه هرج و مرج بوجود نيايد، اما جرم‌شناسي نظري به موضوعاتي مي‌پردازد كه بايد باشد نه آن چيزي كه هست.

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • در صورتی که نیاز به مشاوره حقوقی دارید از این قسمت استفاده کنید، در غیر این صورت سوال شما حذف می گردد.

پاسخ دادن

ایمیل شما منتشر نمی شود. فیلدهای ضروری را کامل کنید. *

*