ابلاغ signification

ابلاغ signification

ابلاغ در لغت مصدر باب افعال، از ریشه‎ی «بلغ» به معنای رسانیدن است[1] و مفهوم اصطلاحی آن عبارت است از رسانیدن هر پیام قضایی به مخاطب آن بوسیله برگ‎هایی که اوراق قضایی نامیده می‎شود.[2] امر ابلاغ در روند دادرسی بسیار مؤثر است و ابلاغ کلیه‎ی برگ‎های قضایی مانند دادخواست، لوایح، احضاریه، اخطاریه و غیره برای شروع و ادامه دادرسی و هم‎چنین اجرای حکم ضروری است.[3]
 مراحل ابلاغ
ابلاغ دادخواست و ضمائم آن، اولین دستور قضایی است که پس از طرح دعوا صورت می‎گیرد. زمانی که دادگاه دستور به ابلاغ می‎دهد مدیر دفتر، یک نسخه از دادخواست و ضمائم آن را در پرونده بایگانی می‎کند و نسخه‎ی دیگر را به انضمام سایر اوراق برای ابلاغ و تسلیم به خوانده ارسال می‎کند. (ماده67 ق.آ.د.م)
مأمور ابلاغ مکلف است حداکثر ظرف دو روز اوراق را به شخص خوانده تسلیم کند و در برگ دیگر اخطاریه رسید بگیرد. درصورت امتناع خوانده از گرفتن اوراق، مأمور امتناع او را در برگ اخطاریه قید و اوراق را برمی‎گرداند.


ابلاغ در محل سکونت یا محل کار به‎عمل می‎آید. برای کارکنان دولت و مؤسسات مأمور به خدمت عمومی و شرکت‎ها، اوراق به کارگزینی قسمت مربوطه یا نزد رییس کارمند مزبور ارسال می‎شود. (تبصره1ماده68 ق.آ.د.م)
هرگاه زن در منزل شوهر سکونت داشته باشد، ابلاغ در همان محل به‎عمل می‎آید. در غیر این‎صورت ابلاغ در محل سکونت یا کار خود زن به‎عمل می‎آید. (تبصره2ماده68 ق.آ.د.م)
لازم نیست ابلاغ در وقت اداری صورت گیرد بلکه ابلاغ در خارج از وقت اداری و حتی در شب نیز جایز است. درحقوق فرانسه مأمور ابلاغ حق ندارد در شب یا در روزهای تعطیل اقدام به ابلاغ نماید اما در ایران چنین محدودیتی وجود ندارد.[4]
 
مأمورین ابلاغ
عمل ابلاغ را خود مأمور ابلاغ باید انجام دهد.[5] ابلاغ باید توسط مأموران ابلاغ صورت گیرد. مأمور ابلاغ کسی است که قانون آن‎ها را جزو ضابط‎های دادگستری می‎داند و یکی از تکالیف آن‎ها نیز ابلاغ اوراق قضایی است. مأموریت ابلاغ نیابت‎پذیر نیست البته واگذاری امر ابلاغ به مأمور ابلاغ دیگر بلااشکال است اما واگذاری ابلاغ به شخص غیرمأمور صحیح نیست.[6]
در دادگستری‎ها مأموران ابلاغ زیر نظر واحد ابلاغ انجام وظیفه می‎کنند. حوزه عمل هر یک از مأمورانِ ابلاغ مشخص است. درشهرهای کوچک که فاقد واحد ابلاغ است، مأمورین ابلاغ زیر نظر مدیر دفتر دادگاه امر ابلاغ را انجام می‎دهند.[7]
 
انواع ابلاغ
ابلاغ از حیث چگونگی رسانیدن اوراق ابلاغیه به مخاطبِ آن به ابلاغ واقعی و قانونی تقسیم می‎شود.[8]
 
ابلاغ واقعی
ابلاغ واقعی این است که مأمور ابلاغ برگه‎ی قضایی را ظرف دو روز به شخص مخاطب ابلاغ نموده و در نسخه ثانی رسید اخذ نماید. اگر مأمور ابلاغ، اوراق را در غیر محل اقامت قانونی به مخاطب ابلاغ کند، او می‎تواند از گرفتن آن اوراق خودداری نموده و از مأمور بخواهد آن را در محل اقامت قانونی به وی ابلاغ نماید.[9]
 
ابلاغ قانونی
ابلاغ قانونی ابلاغی است که اوراق قضایی یا دادخواست به خود شخص مخاطب ابلاغ نشود. به دلیل این‎که قانون چنین ابلاغی را معتبر دانسته است؛ این‎گونه ابلاغ را ابلاغ قانونی می‎نامند. (ماده68 ق.آ.د.م) هرگاه مأمور ابلاغ نتواند اوراق قضایی را به شخصِ مخاطب برساند و ابلاغیه را به بستگان یا خادم مخاطب بدهد و یا از طریق نشر آگهی، مراتب را اعلام نماید؛ چنین ابلاغی، قانونی محسوب می‎شود.
 
انواع ابلاغ قانونی
 
1) ابلاغ به بستگان
ابلاغ ممکن است به بستگان یا خادمِ مخاطب صورت گیرد مشروط بر این‎که سن و وضعیت ظاهری او برای تشخیص اهمیت اوراق ابلاغیه کافی باشد. (ماده69 ق.آ.د.م)[10]
 
3) خوانده مقیم خارج از کشور
ممکن است خوانده دعوا در داخل کشور نباشد و مقیم خارج از کشور باشد. در این‎صورت ابلاغ دادخواست بوسیله‎ی مأمورین سیاسی یا کنسولی ایران در کشور محل اقامت خوانده به‎عمل می‎آید و پس از ابلاغ، مراتب را از طریق وزارت امور خارجه به دادگاه اطلاع می‎دهند. چنان‎چه در کشوری که خوانده در آن است، مأمورین سیاسی و کنسولی به دلیل عدم رابطه سیاسی دو کشور قطع باشد؛ وزارت امور خارجه به هر نحو که مقتضی بداند، ابلاغ را انجام خواهد داد. (ماده71 ق.آ.د.م) باید دانست که چنان‎چه خوانده‎ی مقیم در خارج از کشور، خودش اوراق ابلاغیه را دریافت نماید، مانند ابلاغ به خوانده‎ی داخل کشور از موارد ابلاغ واقعی خواهد بود.[11]
هم‎چنین در کشورهایی که ایران به جای کنسول‎گری، حافظ منافع دارد؛ ابلاغ از طریق حافظ منافع صورت می‎گیرد. مثلاً ابلاغ اوراق قضایی به مخاطبان ساکن ایالات متحده امریکا از طریق سفارت پاکستان که حافظ منافع ایران است صورت می‎گیرد.[12]
 
4) خوانده‎ی مجهول‎المکان
در صورتی که خوانده مجهول‎المکان باشد، خواهان می‎تواند مجهول‎المکان بودن خوانده را به دفتر دادگاه اعلام نماید تا دادخواست از طریق نشر آگهی به خوانده ابلاغ گردد. ابلاغ از طریق روزنامه بدین ترتیب است که مفاد دادخواست یا هر برگ دیگری به دستور دادگاه یک نوبت در روزنامه کثیرالانتشار به هزینه‎ی خواهان آگهی می‎شود. چنان‎چه ابلاغ متضمن دعوت به جلسه دادرسی باشد، فاصله بین تاریخ انتشار آگهی تا روز جلسه رسیدگی نباید کمتر از یک ماه باشد.[13]
استثنای قاعده‎ی فوق در حالت تعیین اقامتگاه قراردادی است. در رابطه با اقامتگاه قراردادی ماده1010 قانون مدنی مقرر می‎دارد: «اگر ضمن معامله یا قراردادی طرفین معامله یا یکی از آنها برای اجرای تعهدات حاصله از آن معامله محلی غیر از اقامتگاه حقیقی خود انتخاب شده است اقامتگاه او محسوب خواهد شد و هم‎چنین است در صورتی که برای ابلاغ اوراق دعوی و احضار و اخطار محلی را غیر از اقامتگاه حقیقی خود معین کند.»
البته طرفین می‎توانند نشانی تعیین‎شده در دادخواست را تغییر دهند (ماده79 ق.آ.د.م) و این تغییر را به اطلاع دادگاه برسانند اما چنان‎چه اثبات شود که اعلام تغییر محل اقامت برخلاف واقع باشد و برای اطاله دادرسی صورت گرفته، اوراق به همان نشانی اولیه ابلاغ خواهد شد.[14]
 
5) ابلاغ به خواندگان متعدد و غیرمحصور
در دعاوی راجع به اهالی محل معین اعم از ده، شهر یا بخشی از شهر که تعداد آنان غیرمحصور است،  به جای ابلاغ اوراق دعوا به تک‎تک خواندگان؛ یک نسخه  از دادخواست و پیوست‎های آن به شخص یا اشخاصی که خواهان آنها را معارض خود می‎داند، ابلاغ می‎شود و مفاد دادخواست و پیوست‎های آن و نیز وقت دادرسی در یکی از روزنامه‎های کثیرالانتشار به هزینه‎ی خواهان آگهی خواهد شد. وقت دادرسی باید طوری تعیین شود که تاریخ انتشار آگهی تا روز محاکمه کمتر از یک ماه نباشد.[15]
باید دانست که ملاک محصور یا غیرمحصور بودن خواندگان عرف است.[16]
 
6) ابلاغ به اداره‎های دولتی
در دعاوی راجع به اداره‎های دولتی، سازمان‎های وابسته به دولت، مؤسسات مأمور به خدمات عمومی، شهرداری‎ها و مؤسساتی که تمام یا بخشی از سرمایه‎ی آن‎ها متعلق به دولت است، اوراق اخطاریه و ضمائم آن به رییس دفتر مرجع مخاطب یا قائم‎مقام او ابلاغ و در نسخه‎ی اول رسید اخذ می‎شود. (ماده75 ق.آ.د.م)[17]
خودداری رییس دفتر یا قائم‎مقام او از گرفتن ابلاغ، تخلف شمرده شده که باید بوسیله دفتر دادگاه به مراجع صالح اعلام تا مجازات مقرر در قانون رسیدگی به تخلفات اداری اِعمال گردد. در این‎صورت مأمور باید مراتب را در برگ اخطاریه قید و برگ‎ها را عودت دهد. ابلاغ قانونی به اشخاص مذکور از طریق نشر آگهی در روزنامه به عنوان شخص مجهول‎المکان با توجه به این‎که پیدا کردن آنها همیشه ممکن است، منتفی است.[18]
 
7) (ابلاغ به سایر اشخاص حقوقی)
در مورد سایر اشخاص حقوقی، برابر م76… اوراق به مدیر، قائم‎مقام، دارنده‎ی حق امضا و درصورت عدم امکان به مسئول دفتر با رعایت مواد68، 69 و 72 ق.آ.د.م ابلاغ می‎شود. چنان‎چه مدیر، قائم‎مقام یا دارنده حق امضا از گرفتن اوراق خودداری نمایند، مأمور ابلاغ خودداری آنها را در برگ اخطاریه گزارش کرده و برمی‎گرداند. (م68….) هم‎چنین درصورتی که به علت عدم امکان ابلاغ اوراق به مدیر، قائم‎مقام یا دارنده حق امضا؛ برگ‎ها به مسئول دفتر ابلاغ شود، ابلاغ قانونی خواهد بود. چنان‎چه مسئول دفتر نیز از گرفتن اوراق خودداری نماید برابر م70…مراتب در نسخ اخطاریه نوشته و نسخه دوم آن در محل الصاق می‎شود.[19]
 
8) (ابلاغ در دعاوی مربوط به ورشکسته)
در دعاوی مربوط به ورشکسته، دادخواست و ضمائم آن به اداره تصفیه‎ی امور ورشکستگی یا مدیز تصفیه ابلاغ خواهد شد. (تبصره2 ماده76 ق.آ.د.م) [20]
 
9) (ابلاغ به شرکت‎های منحله)
در دعاوی مربوط به شرکت‎های منحل‎شده که دارای مدیر تصفیه نباشد، اوراق اخطاریه به آخرین مدیر قبل از انحلال شرکت، در آخرین محلی که به اداره‎ی ثبت شرکت‎ها  معرفی شده است ابلاغ خواهد شد. (تبصره3 ماده73 ق.آ.د.م)
 
10) (ابلاغ به زندانی)
در صورت زندانی شدن یا در بازداشت بودن ابلاغ‎شونده، اوراق بوسیله اداره‎ی زندان به نامبرده ابلاغ می‎شود. (ماده77 ق.آ.د.م)
 
11) (ابلاغ به محل سابق)
درصورتی که مأمور ابلاغ اوراق ابلاغیه را به مخاطب یا سایر اشخاص مقرر در ماده69و76 ابلاغ نماید یا احراز نماید که شخص در نشانی تعیین‎شده اقامت دارد و اوراق را برابر م70 ابلاغ نماید؛ برای مخاطب سابقه‎ی ابلاغ بوجود می‎آید. با ایجاد سابقه ابلاغ، اوراق همواره به همان محل ابلاغ می‎گردد مگر این‎که مخاطب نشانی جدیدی را به دفتر دادگاه اعلام نماید که در این‎صورت اوراق به نشانی جدید ابلاغ می‎شود.[21] (ماده79 ق.آ.د.م)
 
اجرای مقررات ابلاغ در زمان و مکان
ابلاغ برگ‎ها مشمول مقرراتی است که در زمان انجام آن لازم‎الاجرا است. بنابراین اگر دعوا یا امری مطرح شده باشد و در جریان رسیدگی، مقررات ابلاغ تغییر یابد؛ برگ‎های مربوط به آن دعوا یا امر باید برابر مقررات جدید که در زمان ابلاغ معتبر است ابلاغ شود.
مقررات مربوط به ابلاغ در سراسر ایران لازم‎الاجرا بوده و شامل همه‎ی اشخاصی که در ایران مخاطب قرار گرفته‎اند، می‎شود اعم از این‎که تابعیت آنها ایرانی یا خارجی باشد. ابلاغ برگ‎های قضایی به ایرانیان مقیم خارج از کشور، توسط مأمورین سیاسی یا کنسولی ایران در آن کشور و برابر مقررات ایران انجام می‎شود. [22]
 
تاریخ ابلاغ
بنابراین بند3 ماده82 ق.آ.د.م محل و تاریخ ابلاغ با روز، ماه و سال باید با تمام حروف نوشته شود. تاریخ ابلاغ واقعی زمانی است که شخص مخاطب با گرفتن اوراق قضایی به مأمور ابلاغ در برگ اخطاریه رسید می‎دهد. مخاطب رسیدی را که به مأمور ابلاغ می‎دهد امضا می‎نماید. مأمور ذیل امضای مخاطب تاریخ می‎زند و این تاریخ، تاریخ ابلاغ محسوب می‎شود. هم‎چنین برابر تبصره ذیل ماده81 ق.آ.د.م، تاریخ امتناع خوانده از گرفتن اوراق یادشده در ماده67 ق.آ.د.م و ندادن رسید به شرح مندرج در ماده68 همان قانون، تاریخ ابلاغ محسوب می‎شود.[23]
 
ضمانت اجرای مقررات ابلاغ
اجرای مقررات ابلاغ به منظور آگاه ساختن مخاطب از مفاد برگ‎های قضایی است. درصورتی که مخاطب ادعای عدم آگاهی از ابلاغیه را بنماید، دوحالت پیش می‎آید. [24]
 
الف) ادعای عدم آگاهی با قبول رعایت تشریفات ابلاغ
درصورتی که مخاطب انجام تشریفات ابلاغ را بپذیرد اما ادعا نماید که از مفاد برگ ابلاغیه آگاهی نداشته است؛ چنان‎چه به موضوع مورد ابلاغ عمل نموده باشد، این ادعا از او پذیرفته نمی‎شود[25] اما درصورتی که مخاطب ضمن قبول انجام تشریفات و ادعای عدم آگاهی، به موضوع مورد ابلاغ هم عمل ننموده باشد؛ چنان‎چه ابلاغ به‎صورت واقعی صورت گرفته باشد و مخاطب نیز این امر را بپذیرد، ادعای عدم آگاهی پذیرفته نیست ولی هرگاه اوراق به غیر شخص مخاطب ابلاغ شده باشد برابر ماده83 ق.آ.د.م مخاطب می‎تواند ادعا نماید از مفاد اوراق آگاه نشده است که در این‎صورت دادگاه باید آگاهی مخاطب از مفاد اوراق را احراز نماید.
 
ب) ادعای عدم آگاهی و عدم رعایت تشریفات ابلاغ
در این حالت دو فرض متصور است:
اول) عدم رعایت تشریفات مستند به گزارش مأمور ابلاغ باشد. مأمور ابلاغ مکلف است شیوه‎ی ابلاغ و حسب مورد مشخصات شخصی که اوراق را به او تحویل می‎دهد را در نسخه‎ی نخست ابلاغ‎نامه که به دفتر دادگاه برمی‎گرداند بنویسد. دادگاه می‎تواند درصورت طرح این ادعا، با مراجعه به نسخه نخست ابلاغ‎نامه، اقدامات مأمور ابلاغ را ارزیابی نموده و رعایت یا عدم رعایت تشریفات را احراز نماید. درصورتی که نسخه‎ی نخست ابلاغ‎نامه در پرونده موجود نباشد و یا گزارش مأمور ابلاغ با مفاد و نوشته‎های برگ ابلاغ‎شده تعارض داشته باشد، ابلاغ اوراق به مخاطب احراز نمی‎شود. باید دانست چنان‎چه ابلاغ در نظر دادگاه محرز باشد، عدم رعایت تشریفات مانع از رسیدگی و صدور رأی نیست، البته دلیل این احراز باید در پرونده موجود باشد.
دوم) عدم رعایت تشریفات با وجود گزارش مأمور که حاکی از رعایت تشریفات است. چنان‎چه با وجود گزارش مأمور که دال بر صحت ابلاغ است، مخاطب ادعای خلاف این امر را بنماید؛ با توجه به ماده69 ق.آ.د.م مخاطب می‎تواند ادعا کند شخصی که اوراق ابلاغیه را گرفته، از بستگان یا خادمان او نبوده است یا سن ظاهری او برای تشخیص اهمیت اوراق کافی نبوده است که این موارد قابل رسیدگی توسط دادگاه است.

[1] – انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی؛ دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، 1384، چاپ اول، جلد یک، ص36
[2] – کریمی، عباس؛ آیین دادرسی مدنی، تهران، انتشارات مجد، 1386، چاپ اول، ص103
[3] – صدرزاده افشار، محسن؛ آیین دادرسی مدنی و بازرگانی، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهی، 1384، چاپ هشتم، ص201
[4] – زراعت، عباس؛ محشای قانون آیین دادرسی مدنی، تهران، انتشارات ققنوس، 1386، چاپ اول، ص209
[5] – حیاتی، علی‎عباس؛ شرح قانون آیین دادرسی مدنی، تهران، انتشارات سلسبیل، 1384، چاپ اول، ص137
[6] – انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی؛ پیشین، ص37
[7] – بهرامی، بهرام؛ آیین دادرسی مدنی، تهران، انتشارات نگاه بینه، 1385، چاپ نهم، جلد اول، ص197
[8] – کریمی، عباس؛ پیشین، ص104
[9] – صدرزاده افشار، محسن؛ پیشین، ص202
[10] – بهرامی، بهرام؛ پیشین، ص198
[11] – واحدی، قدرت‎الله؛ آیین دادرسی مدنی، تهران، نشر میزان، 1386، چاپ چهارم، جلد دوم، ص81
[12] – کریمی، عباس؛ پیشین، ص117
[13] – شمس، عبدالله؛ آیین دادرسی مدنی، تهران، انتشارات دراک، 1385، چاپ دوازدهم، جلد دوم، ص96
[14] – کریمی، عباس؛ پیشین، ص112
[15] – بهشتی، محمدجواد و مردانی، نادر؛ آیین دادرسی مدنی، تهران، نشر میزان، 1385، چاپ اول، جلد دوم، ص74
[16] – زراعت، عباس؛ پیشین، ص218
[17] – بهرامی، بهرام؛ پیشین، ص199
[18] – شمس، عبدالله؛ پیشین، ص98
[19] – همان، ص91
[20] – بهرامی، بهرام؛ پیشین، ص200
[21] – شمس، عبدالله؛ پیشین، ص94
[22] – همان، ص84
[23] – کریمی، عباس؛ پیشین، ص106
[24] – شمس، عبدالله؛ پیشین، ص100
[25] – مثلاً اگر خوانده ادعا کند از مفاد اخطاریه وقت دادرسی آگاه نگردیده اما در جلسه‎ی دادرسی حاضر شود، ادعای عدم آگاهی از او پذیرفته نیست حتی اگر تشریفات ابلاغ رعایت نشده باشد

 محمد حسین احمدی

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به بالای صفحه بردن