بطلان شرکت سهامی

زمان مطالعه: ۶ دقیقه

بطلان شرکت سهامی

بطلان در لغت مصدر از ریشه «بطل» به معنای تباهی است.[۱] بطلان وصف عملی است که مطابق قانون نباشد و در نتیجه فاقد اثر قانونی باشد.[۲] شرکت سهامی شرکتی است که حداقل از سه نفر تشکیل و در آن سرمایه به سهام مساوی تقسیم می‎شود و مسئولیت صاحبان سهام محدود به مبلغ اسمی سهام آنها است. قانون تجارت تشریفاتی را برای تشکیل شرکت سهامی مقرر نموده است که شرکت سهامی در صورت عدم رعایت مقررات لایحه قانونی مصوب ۱۳۴۷ راجع به تشکیل شرکت سهامی و یا عدم رعایت قواعد عمومی قراردادها باطل می‎گردد.[۳]
دلایل بطلان شرکت سهامی
به دلایل بطلان شرکت سهامی در زیر اشاره می‎شود.[۴]
الف) دلایل عام بطلان
دلایل عام بطلان به قرارداد شرکت مربوط می‎شود. بنابراین مواردی مثل عدم اهلیت، فقدان قصد مؤسسین، مخالفت قرارداد شرکت با نظم عمومی، غیرمعین بودن موضوع و غیر مشروع بودن جهت قرارداد شرکت موجب بطلان شرکت است. (ماده۱۹۰ ل.ق)


 
ب) دلایل مربوط به لایحه قانونی مصوب ۱۳۴۷
موارد زیر که از موارد مذکور در لایحه قانونی مصوب ۱۳۴۷ می‎باشد موجب بطلان شرکت خواهد بود.[۵]
۱- درصورتی که تعداد شرکای شرکت سهامی خاص کمتر از سه نفر و تعداد شرکای شرکت سهامی عام کمتر از پنج نفر باشد، شرکت سهامی باطل خواهد بود. (مواد ۳و۱۰۷ ل.ق)
۲- هرگاه در موقع تأسیس شرکت سهامی، سرمایه شرکت سهامی عام کمتر از پنج میلیون ریال و سرمایه شرکت سهامی خاص کمتر از یک میلیون ریال باشد، شرکت سهامی باطل می‎گردد. (ماده ۵ ل.ق)
۳- اگر مؤسسان شرکت سهامی عام حداقل بیست درصد سرمایه شرکت را خود تعهد نکرده باشند و حداقل سی و پنج درصد مبلغ تعهدشده را در حسابی به نام شرکت در شرف تأسیس نزد یکی از بانکها پرداخت ننموده باشند، شرکت باطل خواهد بود. (ماده ۶ ل.ق)
۴- درصورتی که طرح اعلامیه پذیره‎نویسی سهام، اظهارنامه یا طرح اساسنامه فاقد یکی از مندرجات قانونی مذکور در مواد شش به بعد لایحه قانونی ۱۳۴۷ باشد، این امر موجب بطلان شرکت خواهد بود.
۵- هرگاه پذیره‎نویسی و تعهد سهام مطابق مقررات قانونی انجام نگرفته باشد.
۶- هرگاه احراز پذیره‎نویسی تمام سهام شرکت، تأدیه‎ی مبالغ لازم، مشورت در خصوص اساسنامه شرکت و تصویب آن، انتخاب اولین مدیران و بازرس یا بازرسان شرکت و قبول کتبی این سمت توسط آنها رعایت نشده باشد، شرکت باطل خواهد بود. (ماده ۱۷ ل.ق)
۷- چنان‎چه مقررات مربوط به تشکیل شرکت سهامی خاص از قبیل امضای اساسنامه توسط کلیه سهامداران، پرداخت قسمت نقدی سرمایه، تعهد تمام سرمایه، تقویم و تسلیم سرمایه غیرنقدی و تعیین مدیران و بازرسان رعایت نشود، این شرکت باطل محسوب می‎شود. (ماده ۲۰ ل.ق)
 
دعوای بطلان شرکت سهامی
با توجه به مطالب فوق هرگاه مقررات قانونی در مورد تشکیل شرکت سهامی رعایت نگردد، در صورت درخواست هر ذینفع دادگاه حکم به بطلان شرکت خواهد داد. (ماده ۲۷۰ ل.ق) البته باید دانست درصورتی که قبل از صدور حکم بطلان شرکت در مرحله بدوی، موجبات بطلان مرتفع شده باشد، دادگاه قرار سقوط دعوای بطلان را صادر خواهد کرد. (ماده ۲۷۱ ل.ق)
باید توجه داشت علیرغم این که سهامداران، مدیران، بازرسان و مؤسسین شرکت در مقابل اشخاص ثالث نمی‎توانند به بطلان شرکت استناد کنند اما می‎توانند به عنوان شخص ذی‎نفع اقامه دعوا نمایند زیرا بطلان شرکت در بین خود سهامداران قابل استناد است.[۶] مطابق مقررات لایحه قانونی مصوب ۱۳۴۷ تشکیل مجمع عمومی به‎خصوصی برای رفع موجبات بطلان پیش‎بینی نشده است اما می‎توان گفت تشکیل مجمع عمومی عادی به طور فوق‎العاده برای بررسی موجبات بطلان شرکت، فاقد اشکال قانونی است.[۷]
هم‎چنین دادگاهی که دعوای بطلان نزد آن اقامه شده است می‎تواند بنا به درخواست خوانده، مهلتی که از شش ماه بیشتر نباشد برای رفع موجبات بطلان تعیین نماید. ابتدای این مهلت تاریخ وصول پرونده از دفتر به دادگاه است. درصورتی که ظرف مهلت مقرر موجبات بطلان برطرف نشده باشد دادگاه حکم مقتضی صادر خواهد کرد. (ماده ۲۷۲ ل.ق)
 
اثر بطلان
درصورتی که بطلان شرکت توسط دادگاه مورد حکم قرار گرفت، یک وضعیت دوگانه پیش می‎آید. در رابطه با مؤسسین و مدیران و بازرسان و صاحبان سهام شرکت باید گفت آنها نمی‎توانند در مقابل اشخاص ثالث به بطلان شرکت استناد نمایند، بلکه موظف به اجرای مفاد قرارداد خود با اشخاص دیگر هستند. (ماده۲۷۰ ل.ق) در مقابل اشخاصی که با شرکت معامله کرده‎اند می‎توانند با توجه به بطلان شرکت معاملات قبلی خود با شرکت را نادیده بگیرند و از اجرای تعهدات خود در مقابل شرکت خودداری نمایند و یا شرکت باطل‎شده را صحیح به حساب بیاورند و اجرای تعهداتی شرکت را مطالبه نمایند.[۸] هم‎چنین درصورت صدور حکم قطعی بر بطلان شرکت، کسانی که مسئول بطلان هستند متضامناً مسئول خسارتی خواهند بود که از آن بطلان به صاحبان سهام و اشخاص ثالث وارد شده است. (ماده۲۷۳ ل.ق)
بعلاوه دادگاهی که حکم بطلان شرکت را صادر می‎نماید باید ضمن حکم خود یک یا چند نفر را به‎عنوان مدیرتصفیه تعیین کند تا بر طبق مقررات مربوط به انحلال، به تصفیه شرکت باطل‎شده اقدام نمایند. (ماده۲۷۴ ل.ق) درصورتی که مدیر یا مدیران تصفیه‎ای که توسط دادگاه تعیین شده‎اند، حاضر به قبول سِمَت مدیریت تصفیه نباشند، دادگاه امر تصفیه را به اداره تصفیه امور ورشکستگی حوزه خود ارجاع می‎دهد. تعیین حق‎الزحمه مدیر یا مدیران تصفیه در این مورد بر عهده دادگاه است. (ماده۲۷۵ ل.ق)
 
مسئولیت ناشی از بطلان شرکت سهامی
عدم رعایت مقررات قانونی راجع به تشکیل شرکت سهامی که منجر به بطلان شرکت می‎گردد، موجب ایجاد مسئولیت مدنی و کیفری می‎شود.[۹]
 
الف) مسئولیت مدنی
مسئولیت مدنی ناشی از عدم تشکیل صحیح شرکت برابر ماده۲۷۳ ل.ق به‎طور تضامنی خواهد. به این معنا که همه مسئولان به اندازه تمام ضرر وارده مسئول هستند و مسئولیت بین اشخاص مسئول تقسیم نمی‎گردد.
درخصوص اشخاصی که نسبت به عدم تشکیل صحیح شرکت، مسئول هستند نیز باید گفت مؤسسان شرکت قطعاً جزو این مسئولان می‎باشند اما مدیران و بازرسان اولیه شرکت را نمی‎توان مسئول دانست چراکه آنها موظف به بررسی صحت تشکیل شرکت نیستند و زمانی به سمت مدیریت و بازرسی انتخاب شده‎اند که شرکت تشکیل شده بود.
سهامداران نیز تنها تا اندازه‎ی سرمایه‎ای که به شرکت آورده‎اند، مسئول هستند و درصورتی که مدیر یا مؤسس شرکت سهامی نباشند، مسئول بطلان شرکت نخواهند بود.[۱۰]
درهر حال باید دانست که این مسئولیت تضامنی، مسئولیتی مبتنی بر خطا می‎باشد و تنها مؤسسانی مسئولیت تضامنی دارند که قوانین مربوط به صحت تشکیل شرکت را رعایت ننموده‎اند و موجب بطلان شرکت شده‎اند. بنابراین نمی‎توان مؤسسی را به سبب خطای مؤسس دیگر مسئول دانست.
دادگاهی که به دعوای خسارت رسیدگی می‎کند مکلف است حکم به مسئولیت تضامنی مؤسسانی که در تشکیل شرکت تخلف نموده‎اند صادر نماید.
 
ب) مسئولیت کیفری
براساس لایحه قانونی مصوب ۱۳۴۷ هرنوع خطایی در تشکیل شرکت سهامی موجب مسئولیت کیفری و مجازات نمی‎شود بلکه تنها در برخی موارد این مسئولیت را پذیرفته است.  به این موارد ذیلاً اشاره می‎شود.
الف) اشخاص زیر به حبس از سه ماه تا دو سال یا به جزای نقدی از بیست هزار ریال تا دویست هزار ریال یا به هر دو مجازات محکوم خواهند شد. (ماده۲۴۳ ل.ق)
۱- هرکس با آگاهی و برخلاف واقع پذیره‎نویسیِ سهام را تصدیق کند و یا برخلاف مقررات این لایحه قانونی اعلامیه پذیره‎نویسی را منتشر نماید و یا مدارک خلاف واقع حاکی از تشکیل شرکت به مرجع ثبت شرکتها تسلیم کند و یا در تعیین ارزش آورده‎ی غیرنقد تقلب کند.
۲- هر کس در ورقه سهمِ با نام یا گواهینامه موقت سهم، مبلغ پرداخت‎شده را بیش از آن‎چه که واقعاً پرداخت شده است قید کند.
۳- هر کس از اعلام مطالبی که طبق مقررات این قانون باید به مرجع ثبت شرکتها اعلام کند بعضاً یا کلاً خودداری نماید و یا مطالب خلاف واقع به مرجع مزبور اعلام دارد.
۴- هر کس سهام یا قطعات سهام را قبل از به ثبت رسیدن شرکت و یا درصورتی که ثبت شرکت مزورانه انجام گرفته باشد صادر کند.
۵- هر کس سهام یا قطعات سهام را بدون پذیره‎نویسی کلیه سرمایه و تأدیه حداقل سی و پنج درصد آن و نیز تحویل کلیه سرمایه غیرنقد صادر کند.
۶- هر کس قبل از پرداخت کلیه مبلغ اسمی سهم، سهام بی‎نام یا گواهینامه موقت بی‎نام صادر کند.
ب) هر کس اعلامیه پذیره‎نویسی سهام یا اطلاعیه انتشار اوراق قرضه شرکت سهامی را بدون امضاهای مجاز و نام و نشانی مؤسسین یا مدیران شرکت منتشر کند به جزای نقدی از ده هزار تا سی هزار ریال محکوم خواهد شد. (ماده۲۴۸ ل.ق)
ج) هر کس با سؤنیت برای تشویق مردم به تعهد خرید اوراق بهادار شرکت سهامی به صدور اعلامیه پذیره‎نویسی سهام یا اطلاعیه انتشار اوراق قرضه که متضمن اطلاعات نادرست یا ناقص باشد مبادرت نماید و یا از روی سؤنیت جهت تهیه اعلامیه یا اطلاعیه مزبور اطلاعات نادرست یا ناقص داده باشد به مجازات شروع به کلاهبرداری محکوم خواهدشد و هرگاه اثری بر این اقدامات مترتب شده باشد مرتکب درحکم کلاهبرداری بوده و به مجازات مقرر محکوم خواهدشد. (ماده۲۴۹ ل.ق)

[۱] – انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی؛ دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چ۱، ج۱، ص۵۵۶
[۲] – جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ‎مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، کتاب‎خانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول، جلد دوم، ص۸۶۸، ش۳۲۵۳
[۳] – اسکینی، ربیعا؛ حقوق تجارت، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۵، چ۷، ج۲، ص۳
[۴] – دمرچیلی، محمد؛ قانون تجارت در نظم حقوقی کنونی، تهران، انتشارات میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چ۵، ص۲۷۴
[۵] – اسکینی، ربیعا؛ پیشین، ص۵۵
[۶] – دمرچیلی، محمد؛ پیشین، ص۲۷۶
[۷] – ستوده تهرانی، حسن، حقوق تجارت، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۸۸، چ۱، ج۲، ص۲۹۷
[۸] – اسکینی، ربیعا؛ پیشین، ص۵۶
[۹] -همان، ص۵۷
[۱۰] – ستوده تهرانی، حسن؛ پیشین، ص۲۹۸

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به بالای صفحه بردن