عاقله کیست و به چه کسانی می گویند؟

حقوق

وکالت

عاقله کیست و به چه کسانی می گویند؟ . عاقله در لغت به معانى زیر به کار رفته است:

  1. از نظر لغوی واژه “عاقله” مفرد مونث بوده و تاء تأنیث آن به عبارت جماعت است که در معنای آن مندرج می‌باشد؛ مانند جامعه، و جمع آن عواقل است و از ماده عقل گرفته شده است. عقل به معنای بستن زانوی شتر و خونبهاست و از عاقله به عنوان کسی که دیه را می‌پردازد و نیز فامیل نزدیک پدری یاد شده است. شهید ثانى در این باره مى نویسد: (به این دلیل به آنان عاقله مى گویند که با پرداخت دیه به اولیاى مقتول زبان آنان را مى بندند و از هر گونه تعرضى بازمى دارند).
  1. عاقله از عقل و به معناى منع و نگاهدارنده و مواظبت کننده است.  شهید ثانى در بیان تناسب این معنى با عاقله مى نویسد: چون در زمان جاهلیت عشیره و خویشان قاتل به وسیله شمشیر قاتل را از گزند اولیاى مقتول منع و محافظت مى کردند و سپس در اسلام این ممانعت با پرداختن مال (دیه) حاصل گردید. به همین سبب, به خویشاوندانى که با این پرداخت عامل منع مى شدند, عاقله گفته اند.
  2. عقل به معناى دیه هم به کار رفته است؛ چنان که در حدیث نبویِ (عقل المرأه مثل عقل الرجل حتى یبلغ الثلث من دیه) به همین معناست؛ یعنى دیه زن مثل دیه مرد است تا به یک سوم برسد. عقل در عربى به معناى دیه است و این بدان سبب است که دیه نزد عرب جاهلى شتر بوده است; چرا که اموال و دارایى آنها شتر بود, و دیه را بدین جهت عقل نامیدند که قاتل مکلف بود دیه (شتران) را به آستانه منزل اولیاى مقتول ببرد و آن را با طناب که بدان (عقال) گفته مى شد, ببندد و به ورثه مقتول بدهد. بنابراین اصل عقل مصدر است. (شتر را با عقال بستم؛ یعنى آن را عقال کردم). با عقال دو دست شتر به دو پایش بسته مى شد تا به وسیله آن محکم شود.

گفتار دوم : عاقله به چه کسانی گفته می شود ؟

درباره این که عاقله شامل چه افرادى مى شود, سه دیدگاه عمده وجود دارد:

الف) عصبه جانى: شیخ مفید (ره) پس از ذکر میزان دیه در قتل خطاى محض و بیان این نکته که دیه در این صورت از عاقله اخذ مى شود در تعریف عاقله مى نویسد: (وهم عصبته الرجال دون النساء). [5] دکتر علیرضا فیض در این باره مى نویسد: (عاقله جانى عبارتند از پدر مردان بالغ عاقل و ثروتمند از خویشان پدرى او که باید دیه قتل خطا را که جانى مرتکب شده است و دیه برخى جراحات را طبق شرایطى که در کتب فقهى مسطور است بپردازند).[6]

این دیدگاه که مشهورترین قول است, یکى از نظریات سه گانه بین فقها درباره عاقله است. مطابق این نظریه عاقله همان عصبه [7] جانى محسوب مى شود. مؤید این دیدگاه روایتى است از محمد بن قیس بدین قرار: (عن محمد بن قیس عن ابى جعفر(ع) قال: امیر المؤمنین(ع) على امرأه اعتقت رجلاً واشترط ولاه ولها ابن فألحق ولاه بعصبتها الذین یعقلون عنه دون ولدها).[8] در این روایت حضرت على(ع) درباره زنى که مرد بنده اى را آزاد کرد و ولاى وى را شرط نمود در حالى که پسرى داشت, فرموده است: ولاى مرد آزاد شده به عصبه آن زن یعنى آنان که دیه او را مى پردازند تعلق مى گیرد نه فرزندش. در روایت مذکور عصبه به معناى (الذین یعقلون عنه؛ کسانى که از جانب زن دیه مى پردازند), آمده است.

ب) ورثه جانى: دیدگاه دیگرى مى گوید: عاقله همان کسانى اند که در صورت مرگ جانى, از وى ارث مى برند, از هر طبقه و مرتبه اى که باشند. شیخ طوسى نیز ارث بران قاتل را عاقله محسوب مى کند و مى نویسد: (الّذین یرثون دیه القاتل لو قتل ولا یلزم من لا یرث من دیته شیئاً على حال). [9]

قائلان این قول نیز به روایاتى استناد کرده اند که به یکى از آنها اشاره مى شود: (عن ابى بصیر قال: سألت أبا عبداللّه(ع) عن رجل قتل رجلاً متعمّداً ثم هرب القاتل فلم یقدر علیه. قال: إن کان له مال أخذت الدیه من ماله و إلا فمن الأقرب وإن لم یکن له قرابه أداه الامام فانّه لا یبطل دم امرء مسلم)؛ [10]

از امام صادق (ع) درباره مردى که مرد دیگرى را عمداً کشته و سپس قاتل گریخته است و قدرتى به دستیابى وى نیست سؤال کردم. آن حضرت فرمودند: اگر قاتل مالى دارد دیه از مالش گرفته شود; در غیر این صورت, از کسانى که با وى قرابت و خویشاوندى نزدیک ترى دارند گرفته شود. اگر براى او خویشاوندى نبود, امام دیه او را مى پردازد; چرا که خون شخص مسلمان ضایع و باطل نمى شود. خدشه اى که به این روایت وارد است, آن است که بحث عاقله در قتل خطایى محض مطرح است؛ در حالى که این روایت سخن از قتل عمد دارد. علاوه بر این به قول آیت اللّه خویى (ره) حکم امام به پرداخت دیه از طرف اقارب و نزدیکان یک حکم تعبدى و مختص به همین مورد است. بنابراین نمى توانیم قائل به این شویم که نزدیکان و خویشاوندان همه جا باید دیه را بپردازند.[11]

ج) ورثه صاحب فرض: قول سوم آن است که عاقله به ورثه اى گفته مى شود که در قرآن کریم براى آنان سهمى از ارث مشخص شده است و اگر این افراد هم نبودند نزدیکان پدرى دو سوم و نزدیکان مادرى یک سوم دیه را مى پردازند. قائلان به این قول نیز به روایتى تمسک کرده اند که از حضرت على(ع) نقل شده است.[12]

خلاصه روایت این است که فردى مرتکب قتل خطائى شد. او را نزد حضرت على (ع) آوردند و آن حضرت از بستگان وى سؤال کرد. قاتل گفت که در این شهر (کوفه) قوم و خویشى ندارد و خویشانش در موصل زندگى مى کنند. آن حضرت پس از تحقیق در کوفه و حصول اطمینان از گفته قاتل به عامل خود در موصل نوشت: من او را با فرستاده خود نزد شما فرستادم تا در مورد وجود اقوام و بستگان وى تحقیق کنى. پس اگر از اهل موصل کسى بود که ایشان از آنها متولد شده باشد (پدر و مادر) و قوم و خویشى براى وى یافتى آنها را جمع کن و خویشاوندانى (مردانى) را که از او ارث مى برند و در قرآن براى آنها سهمى فرض شده و حاجب و مانع از ارث بردن هم براى آنها نیست ملزم به پرداخت دیه در طى سه سال (سه قسط) کن.اما اگر در میان آنها فردى یافت نشد که در قرآن سهمى برایش معین شده است و همه به طور مساوى از نظر نسب از خویشاوندان او هستند و از جانب پدر و مادر هم خویشانى مساوى از نظر نسب داشت دیه را از مردانى بگیر که عاقل و مسلمان و از بستگان پدرى و مادرى (ابوینى) او هستند, و مدت پرداخت آن سه سال است. اگر چنین نزدیکانى هم نداشت دیه را از اهل موصل بگیر و بپرداز و افراد دیگر را در آن وارد مکن. مدت اداى آن هم سه سال است. در نهایت اگر هیچ قوم و خویشى براى این مرد نیافتى و ادعاى خود را پس گرفت, او را نزد من بفرست; چون من ولیّ او هستم و از طرف او دیه را پرداخت مى کنم ؛ چرا که خون هیچ فرد مسلمانى نباید ضایع شود و از بین برود. آیت اللّه خویى (ره) به دلیل وجود سلمه بن کهیل در سند این روایت را ضعیف مى داند و مى فرماید او از نظر عقیده (بترى المذهب)[13] است.[14]

همچنین نسخه دیگرى از این روایت, که کلینى در فروع کافى آورده است, اثبات کننده قسمت آخر ادعاى این گروه است. عبارات این نسخه بدین شرح است: (ثم اجعل على قرابته من قبل أبیه ثلثى الدیه واجعل على قرابته من قبل أمه ثلث الدیه). [15] نکته درخور توجه آن که در این روایت همشهریان قاتل نیز به عنوان عاقله مطرح شده است که بسیار بعید به نظر مى رسد و از دیدگاه فقهاى مذهب ما مردود است. البته این سه دیدگاه درباره تعریف عاقله با هم در تعارض کامل نیستند و بسیارى از افرادى که تحت هر یک از تعاریف سه گانه قرار مى گیرند مشترک هستند. قانون مجازات اسلامى در ماده 307 در تعریف عاقله مى گوید: (عاقله عبارت است از بستگان ذکور نسبى پدر و مادرى یا پدرى به ترتیب طبقات ارث؛ به طورى که همه کسانى که حین الفوت مى توانند ارث ببرند, به صورت مساوى عهده دار پرداخت دیه خواهند بود).

 

 

3 دیدگاه دربارهٔ «عاقله کیست و به چه کسانی می گویند؟»

  1. سلام ممنون از زحماتتان واقعا سایت بر باروبامحتواییه من دانشجو حقوق زن هستم بدلیل مسایل کاری وزندگی نمیتوانم مقاله بنویسم یا در سایتها جستجوکنم ضمن اینکه مهارتی در اینترنت و… ندارم خواهش میکنم مقاله ها ومطالبتان را در صورت امکان برایم بفرستید ازشما کمال تشکر را دارم

    1. احسان نصوحی
      احسان نصوحی

      سلام
      نظر لطف شماست . به دلیل مشغله های زیاد وقت برای اینکار را ندارم زیرا اگر بخواهم اینکار را بکنم باید برای دیگران نیز که این تقاضا را دارند انجام بدهم . هر روز سایت به روز میشه و در بالای سایت هم بنر برای مقالات گذاشته شده می توانید هر روز به این لینک بیایید و مقالات را مطالعه کنید . در ضمن ادرس ایمیلتان غیرفعال شده است

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به بالای صفحه بردن