نظام های دادرسی و هر آنچه باید در مورد آنها بدانید

نظام های دادرسی – امروزه بیشتر کشورهای جهان از نظر سیستم دادرسی کیفری تابع نظام مختلط هستند. بررسی قوانین و مقررات مربوط به آیین دادرسی کیفری در کشورهای مختلف در طول زمان، سبب شده است که ویژگی‌های آنها طبقه‌بندی شده و بر این اساس، شیوه‌های دادرسی کیفری در چند نظام طبقه‌بندی شود. هر یک از این نظام‌ها ویژگی‌هایی دارند که به تدریج در طول تاریخ تغییر یافته و همواره تلاش بر این بوده که کاستی‌های نظام‌های سابق برطرف و از معایب آنها پرهیز شود.

به طور کلی مهم‌ترین نظام‌های دادرسی کیفری عبارتند از:

الف) نظام دادرسی اتهامی

ب) نظام دادرسی تفتیشی

پ) نظام دادرسی مختلط (سیستم تعادلی یا فرانسوی)

ت) نظام دادرسی اسلامی

الف) نظام دادرسی اتهامی

قدیمی‌ترین شیوه ی رسیدگی به دعاوی، نظام اتهامی است. این نظام از لحاظ تاریخی در خاور نزدیک (سومر و بابل)، روم، یونان قدیم و نیز در فرانسه در قرن نهم میلادی وجود داشته و در حال حاضر نیز با تغییرات بسیاری در کشورهای آمریکای شمالی، کانادا و انگلستان بر رسیدگی‌های کیفری حاکم است.

مهم‌ترین ویژگی‌های این نظام عبارتند از:

۱- فقدان جنبه عمومی جرم

در این نظام، نظم عمومی جامعه در دادرسی‌های کیفری مطرح نبوده و دادرسی‌های کیفری صرفا برای احقاق حق افراد زیان دیده از جرم انجام می‌شد و به همین جهت برای آغاز رسیدگی طرح شکایت از سوی شاکی ضروری بوده است؛ یعنی تا زمانی که شاکی، طرح شکایت نکرده باشد، رسیدگی امکان‌پذیر نیست ولو اینکه جامعه از ارتکاب جرم متضرر شده باشد.

۲- شفاهی بودن رسیدگی

موضوع نوشتن و تشکیل پرونده در آن زمان به شکل امروزی مطرح نبوده و رسیدگی‌ها به صورت شفاهی انجام می‌گرفته است.

۳- علنی بودن محاکمه

در زمان حاکمیت این سیستم، رسیدگی‌ها معمولاً در میادین شهر و اماکن عمومی صورت می‌گرفت و لذا شرکت عموم مردم در جلسات دادرسی آزاد بوده است.

۴- ترافعی بودن و رعایت تساوی بین اصحاب دعوا

با توجه به اینکه عموم مردم شاهد محاکمه بودند قاضی محکمه مجبور بود که اظهارات طرفین را استماع نماید و بی طرفی خود نسبت به آنها را اثبات کند.

ب) نظام دادرسی تفتیشی

نظام های دادرسی دنیا – نظام دادرسی تفتیشی که از نظر تاریخی پس از نظام دادرسی اتهامی است، در قرون وسطی رواج یافت و مرتبط با امر تفتیش عقاید مذهبی توسط دادگاه‌های کلیسا بود.

مهم‌ترین ویژگی‌های این نظام عبارت است از:

١- پذیرش جنبه عمومی برای جرایم

در این دوران، مفهوم مجازات از جبران خسارت تفکیک و جامعه حقی مستقل از زیان‌دیده برای خود قائل شده است. به همین جهت مرجعی از سوی حاکمیت که امروزه دادسرا نامیده می‌شود، برای برقراری نظم و امنیت مسئولیت تعقیب متهمان را به عهده داشت.

۲- حرفه ای بودن قضات

حقوق گستر – در این نظام برخلاف نظام دادرسی سابق، قاضی ساکت نیست و می‌بایست حرفه‌ای باشد تا بتواند کشف حقیقت نماید. از آنجا که در دعوای کیفری منافع جامعه نیز در کنار حقوق مردم مورد نظر بود، فقط ادله‌ی ابرازی شاکی مورد بحث قرار نمی‌گرفت و قاضی با حساسیت بیشتری موضوع را دنبال می‌کرد.

٣- کتبی بودن رسیدگی

۴- غیرعلنی بودن

۵- غير ترافعی بودن

از دیگر ویژگی‌های نظام دادرسی تفتیشی غیر ترافعی بودن است. یعنی شاکی و متهم نمی‌توانند در جلسه‌ی رسیدگی به صورت آزادانه مطالب خود را بیان کنند و وکیل حق دخالت ندارد. در چنین نظامی، حقوق متهم از حيث اطلاع از اتهام خود و دلایل آن در جهت تدارک دفاع در مقابل آن، به حداقل می‌رسد و بعضاً نادیده گرفته می‌شود. به همین علت امکان دادرسی عادلانه وجود ندارد. در نظام تفتیشی، محاكمه حالتی یک طرفه داشت؛ اقرار متهم، مهم‌ترین دلیل اثبات جرم محسوب می‌شد و قضات برای اخذ اقرار می‌توانستند به شکنجه‌ی متهم متوسل شوند. سیستم تفتیشی برای دفاع از اجتماع بسیار مفید و مؤثر بود و در مقایسه با سیستم اتهامی، دفاع از اجتماع را بهتر تضمین می‌کرد، ولی قادر به تامین حقوق و آزادی‌های متهم نبود.

پ) نظام دادرسی مختلط (سیستم تعادلی یا فرانسوی)

نظام های دادرسی دنیا – ایرادهای وارد به هر یک از دو نظام دادرسی اتهامی و تفتیشی، موجب استفاده از ویژگی‌های مثبت هر یک از این دو نظام در ایجاد نظام دادرسی مختلط شد. سیستم دادرسی مختلط که از آن به سیستم تعادلی یا فرانسوی نیز یاد می‌شود، نخستین بار در قانون آیین دادرسی کیفری سال ۱۸۰۸ فرانسه پیش‌بینی گردید. از آن جا که سیستم اتهامی منافع جامعه را نادیده می‌گرفت و در مقابل، سیستم تفتیشی حقوق و آزادی‌های متهم را تامین نمی‌کرد، به منظور احتراز از معایب سیستم‌های مذکور و استفاده از محاسن آن‌ها، نظام دادرسی مختلط به وجود آمد. نظام دادرسی مختلط، همان نظام دادسرا-دادگاه است و تحقیقات مقدماتی در آن به صورت کتبی، سری و غیر علنی صورت می‌گیرد.

از ویژگی‌های بارز نظام دادرسی مختلط، تفکیک میان دو مرحله‌ تحقیق مقدماتی و محاکمه است. مرحله تحقیقات مقدماتی تابع نظام تفتیشی است و در آن، دو مقام تحقیق و تعقیب مستقل از یکدیگر پیش‌بینی شده است؛ زیرا مقام تعقیب که همان دادستان است، مانند شاکی طرف دعواست؛ یعنی به نمایندگی از سوی جامعه و دولت، متهم را تحت تعقیب قرار می‌دهد و اساساً نمی‌تواند بیطرف باشد. در مقابل، مقام تحقیق باید بی‌طرف باشد و در مواد متعددی از قانون آیین دادرسی کیفری (۱۲۹۱) به این موضوع اشاره شده بود که بازپرس باید در کمال بی‌طرفی تحقیق خود را انجام دهد و در ماده ۹۳ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ این گونه مقرر شده است: «بازپرس باید در کمال بی‌طرفی و در حدود اختیارات قانونی، تحقیقات را انجام دهد و در کشف اوضاع و احوالی که به نفع یا ضرر متهم است فرق نگذارد».

ت) نظام دادرسی اسلامی

نظام های دادرسی دنیا – نظام دادرسی اسلامی، نظامی است که مبتنی بر وحی و عقل بنا شده و از ویژگی‌هایی برخوردار است که در دیگر نظام‌ها وجود ندارد. یکی از ویژگی‌های نظام دادرسی اسلامی، مربوط به منصب قضاوت می‌باشد. در زمان پیامبر (ص) این منصب به عهده ایشان و یا افراد خاص منصوب ایشان بوده است. در زمان ائمه معصومین (ع) نیز این منصب مهم‌ترین وظیفه محسوب می‌شد. در این نظام با توجه به ویژگی بارز صاحب منصبان امر قضا، احتمال خطا ممکن نیست. در عصر غیبت نیز شرایطی بسیار سخت‌گیرانه همچون اجتهاد و عادل بودن برای شخص قاضی مقرر شده و شخص عادلی که از توان علمی تا حد اجتهاد برخوردار باشد، مصون از انحراف و اشتباه فرض شده است. قضا در فقه اسلامی به معنای دادرسی است و ضوابط حاکم بر قضا مبتنی بر احکام الهی به شرح مقرر در قرآن کریم است و در صورت فقدان حکم در این کتاب، سایر ادله شرعی مبنای قضاوت قرار می‌گیرد. ترافعی بودن، علنی بودن، ضرورت تساوی افراد در قانون و دادگاه، توجه، با، حقوق دفاعی متهم، استقلال و بی‌طرفی قاضی، حاکمیت اصل برائت، عدم امکان توسل به ادله نامتعارف مثل شکنجه و..، ضرورت ارائه دلیل از سوی مدعی خصوصی، تفکیک بین جرایم حق‌اللهی و حق‌الناسی در نحوه تعقیب، وحدت قاضی، قطعیت حکم و محدود بودن امکان تجدید نظر به موارد خاص و سرعت در دادرسی از جمله مهمترین ویژگی‌های نظام دادرسی اسلامی است.