روش صحیح مطالعه حقوق مدنی

مطالعه‌ حقوق مدنی با شیوه‌ معمولی (حفظ کردن بی‌هدف) به ندرت به موفقیت منجر می‌شود. برای تسلط واقعی باید مفاهیم را عمیقاً بفهمید، تحلیل کنید و ارتباط میان قواعد را کشف نمایید. درس حقوق مدنی قلب تپنده‌ علم حقوق است. درک درست این درس نه با حفظ کورکورانه‌ مواد قانون، بلکه با مطالعه‌ مفهومی و تحلیلی به دست می‌آید. اگر می‌خواهید در حقوق مدنی مسلط شوید، باید فراتر از حفظ کردن بروید و مفهوم‌سازی و تحلیلگری را در مطالعه‌ی خود نهادینه کنید. در این مطلب بهترین تکنیک‌های این نوع مطالعه را می‌خوانید.

۱. فهم دقیق مبانی‌ هر مبحث

مطالعه مفهومی یعنی فهمیدن پشتوانه‌ فلسفی و منطقی قواعد حقوقی. قبل از فرو رفتن در جزییات، از خودتان بپرسید: چرا این نهاد حقوقی به وجود آمده است؟ این قاعده چه نیازی را پاسخ می‌دهد؟ چه مشکلاتی بدون این قاعده پیش می‌آمد؟

۲. تحلیل ساختاری مواد قانونی در روش صحیح مطالعه حقوق مدنی

مواد قانون مدنی به صورت زنجیره‌ای به هم پیوسته‌اند. شما باید ارتباط بین این مواد را درک کنید. برای مثال در ماده 190 قانون مدنی «اهلیت طرفین» به عنوان یکی از شرایط صحت هر معامله بیان شده است. در اینجا ابتدا و پس از آنکه معنای اهلیت را دانستید باید به دنبال پاسخ به این سوال باشید که وضعیت معاملات اشخاصی که فاقد اهلیت هستند چیست؟ چه اشخاصی فاقد اهلیت محسوب می شوند؟ آیا اقسامی دارد و آیا انجام معامله توسط هریک از این اقسام دارای حکمی مشابه است یا خیر؟

۳. مقایسه‌ مفاهیم نزدیک به هم

حقوق مدنی پر از مفاهیمی است که شباهت‌های ظاهری اما تفاوت‌های ظریفی دارند، مثل بطلان و فسخ، شرط نتیجه و شرط فعل. مطالعه‌ مفهومی یعنی این تفاوت‌های ظریف را بفهمید. همیشه در کنار خواندن یک مفهوم، مفهوم مقابل یا مشابه را هم بخوانید و مقایسه کنید.

برای مثال به دنبال تفاوت بین «بطلان» و «فسخ قرارداد» باشید. موضوع فسخ را در سایر عقود هم بررسی کنید و در نهایت موضوع را با «فسخ نکاح» تطبیق دهید و یا به دنبال تفاوت بین «تعهد به وسیله» و «تعهد به نتیجه» باشید و احکام هریک و ضمانت اجراهای تخلف از آنها را بیابید.

۴. سناریوسازی حقوقی

بعد از مطالعه‌ هر مبحث، چند سناریوی فرضی بسازید و سعی کنید تحلیل کنید که در هر حالت چه قاعده‌ای اعمال می‌شود. مثلاً در مبحث بیع: اگر فروشنده کالا را معیوب تحویل دهد، خریدار چه حقی دارد؟ اگر فروشنده پس از عقد منصرف شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ و یا فرض کنید فردی معامله‌ی صوری انجام داده است. چه آثاری بر صحت معامله وارد می‌شود؟ راه اثبات صوری بودن معامله چیست؟

۵. خلاصه‌نویسی تحلیلی

خلاصه‌نویسی حقوق مدنی نباید صرفاً رونویسی از کتاب باشد. خلاصه‌ شما باید شامل این موارد باشد: تعریف‌های تحلیلی، نکات مقایسه‌ای، سناریوهای فرضی و استثناها و اختلاف‌نظرها.

در بحث خلاصه نویسی باید مدنظر داشته باشید که برای مثال در قسمت تعاریف انجام شده از عقود، اکثراً اتفاق نظر دارند و اگر هم اختلاف نظری وجود داشته باشد به حدی نیست که در مقام آمادگی در آزمون های حقوقی از آن مطلع باشید.

برای مثال و باتوجه به نص ماده 338 قانون مدنی همگی در تعریف عقد بیع قائل بر این هستند که «بیع عبارت است از تملیک عین به عوض معلوم» و در بیان «اقسام عین» نیز اکثراً از یک تقسیم بندی استفاده نموده اند. در اینجا نیازی نیست که ارائه تعریف از هر نویسنده را در مقام خلاصه نویسی یاداشت کنید.

۶. مطالعه‌ تطبیقی و چند منبعی

همیشه فقط به یک کتاب بسنده نکنید. مطالعه‌ فقط یک منبع باعث محدود شدن دید شما می‌شود. گاهی نگاه متفاوت نویسندگان مختلف باعث می‌شود لایه‌های پنهان‌تر مطالب برایتان روشن شود. حداقل دو منبع را برای هر مبحث مهم مطالعه کنید و اختلاف نظرها را بشناسید. برای مثال در زمان مطالعه مبحث اموال و مالکیت بهتر است از کتاب های نگارش شده توسط مرحوم دکتر کاتوزیان و دکتر سید حسین صفایی استفاده کنید. با مطالعه این دو منبع می توانید متوجه شوید که در کدام مبحث در دکترین اختلاف نظر وجود دارد، برای مثال یکی از موارد وجود این اختلاف نظر در مبحث «حق انتفاع» و در پاسخ به این سوال است که «آیا برقرار حق انتفاع مجانی است یا با تعیین عوض؟» یا در بحث «اثر فسخ معامله» بین حقوق دانان اختلاف نظر است که آیا فسخ، معامله را از آغاز بی اثر می کند یا فقط برای آینده ایجاد اثر می کند؟

توصیه می شود جهت تکمیل اطلاعات در خصوص شیوه مطالعه درس حقوق مدنی، لینک های زیر در سایت حقوق گستر نیز مطالعه شود:

شیوه مطالعه درس حقوق مدنی (جلسه اول)

شیوه مطالعه درس حقوق مدنی (جلسه دوم)

شیوه مطالعه درس حقوق مدنی (جلسه چهارم)