جزای نقدی چیست و آیا قابل تقسیط است؟

جزای نقدی چیست – صرف‌نظر از مشکلات وصول جزای نقدی، بدیهی است این مجازات فاقد مفاسد زندان است و حتی اگر هیچ مزیتی هم نداشته باشد، مصلحت پرهیز از زندان، ضرورت جایگزین شدن جزای نقدی را توجیه می‌کند. از این رو قانون‌گذار جزای نقدی را به عنوان یکی از مجازات‌های جایگزین زندان تعیین کرده است. در قانون مجازات اسلامی میزان جزای نقدی جایگزین حبس محدود شده و به شرح زیر است:

الف) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس است، تا نه میلیون ریال.

ب) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است و جرایمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، از نه میلیون تا هجده میلیون ریال.

پ) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آن‌ها بیش از شش ماه تا یک سال است، از هجده میلیون تا سی و شش میلیون ریال.

ت) در مورد جرایم غیرعمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، از سی و شش میلیون تا هفتاد و دو میلیون ریال (ماده ۸۶ ق. م. ا.)؛ بنابراین و برای نمونه اگر کسی مرتکب قتل غیرعمد در رانندگی موضوع ماده ۷۱۴ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) شود که مجازات آن شش ماه تا سه سال حبس است، قاضی می‌تواند با ملاحظه نوع جرم و کیفیت ارتکاب آن، آثار ناشی از جرم، سن، مهارت، وضعیت، شخصیت و سابقه مجرم، وضعیت بزه‌دیده و سایر اوضاع و احوال، به جای حکم به حبس، حکم به جزای نقدی از هجده میلیون تا سی و شش میلیون ریال صادر نماید. جزای نقدی به عنوان مجازات اصل نیز مورد حكم قرار می‌گیرد. تفاوت جزای نقدی به عنوان مجازات اصلی و مجازات جایگزین، از یک سو در میزان آن است و از سوی دیگر در ضمانت اجرای عدم پرداخت. بدین معنا که اگر جزای نقدی به عنوان مجازات اصلی پرداخت نشود، ماده ۵۲۹ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ چند مرحله شامل فروش اموال، توقیف تمام یا بخشی از حقوق یا درآمدهای محكوم‌عليه، تقسيط جزای نقدی و تبدیل جزای نقدی به خدمات عمومی رایگان (در جزای نقدی تا پانزده میلیون ریال، هر سی هزار ریال، یک ساعت) و یا حبس (در جزای نقدی بالای پانزده میلیون ریال، هر سیصد هزار ریال، یک روز حبس) را پیش‌بینی کرده است، در حالی که اگر جزای نقدی به عنوان مجازات جایگزین پرداخت نشود، مجازات حبس اصلی به مورد اجرا گذاشته می‌شود (ماده ۷۰ ق.م.ا). جزای نقدی بر خلاف جزای نقدی روزانه باید یکجا پرداخت شود.

جزای نقدی روزانه

یکی دیگر از اقسام مجازات‌های جایگزین زندان، جزای نقدی روزانه است. رویکردهای جدید سیاست جنایی به ویژه جنبش دفاع اجتماعی اجتناب از مجازات زندان و گرایش به سوی جزای نقدی است. با وجود این، جزای نقدی دارای اشکالاتی است از جمله اینکه نسبت به افراد مختلف دارای آثار مساوی نیست، وصول آن دشوار است و در صورت عدم پرداخت به بازداشت محکوم منتهی می‌گردد. از این‌رو و برای رفع اشکالات جزای نقدی سعی می‌شود با وضع روزهای جزای نقدی، میزان جزای نقدی با توجه به «اوضاع و احوال مربوط به جرم ارتکابی» و نیز «میزان درآمد و مخارج متهم» تعیین گردد. بدین ترتیب جزای نقدی نه بر اساس پول، بلکه بر حسب روز و با توجه به میزان درآمد روزانه محکوم‌عليه تعیین می‌گردد.

قانون مجازات اسلامی برای نخستین بار روش جزای نقدی روزانه را مطرح کرده و در ماده ۸۵ این قانون، جزای نقدی روزانه بین یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه محكوم تعیین شده است که با نظارت اجرای احکام وصول می‌گردد. در این قانون تعیین میزان جزای نقدی از دو فرمول تبعیت می‌کند: اولاً در مفهوم جزای نقدی روزانه، ضریب یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه ملحوظ است. بنابراین جزای نقدی روزانه فرد دارای در آمد روزانه چهل هزار تومان، بین پنج هزار تومان تا ده هزار تومان است؛ ثانياً تعداد روزهای جزای نقدی با توجه به مجازات قانونی جرم ارتکابی، متغیر و به شرح زیر است:

الف) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس است، تا یکصد و هشتاد روز.

ب) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است و جرایمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، یکصدو هشتاد تا سیصد و شصت روز.

پ) در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال است، سیصد و شصت تا هفتصد و بیست روز.

ت) در مورد جرایم غیرعمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، هفتصدو بیست تا هزار و چهارصد و چهل روز (ماده ۸۵ ق.م.ا.)؛ بنابراین قاضی در تعیین جزای نقدی از دو گونه اختيار «تعیین روزها بین حداقل و حداکثر» و «تعيين مبلغ بین یک هشتم تا یک چهارم در آمد روزانه» برخوردار است که در تعیین مبلغ باید «میزان درآمد محكوم‌عليه»، و در تعیین تعداد روزها باید «شدت و آثار جرم» را مد نظر قرار دهد و در عمل مبلغ جزای نقدی روزانه معین نبوده یا دست کم در مورد افراد مختلف مساوی نیست و بستگی به میزان درآمد روزانه افراد دارد. دست آخر اینکه دادگاه نمی‌تواند به بیش از دو نوع از مجازات‌های جایگزین دیگر حکم صادر کند بنابراین على‌الظاهر منعی از جهت صدور حکم هم‌زمان به دوره مراقبت یا خدمات عمومی و جزای نقدی روزانه وجود ندارد. جزای نقدی «روزانه» به معنای لزوم پرداخت همه روزه مبلغ جزای نقدی نیست، بلکه همان‌گونه که در تبصره ماده ۸۵ ق.م.ا. آمده، محکوم موظف است در پایان هر ماه ظرف ده روز مجموع جزای نقدی روزانه آن ماه را پرداخت نماید.